بالانى باستان ۇستاۋدان تۋىنداعان مەكتەپتەردىڭ باس اۋرۋى

بالانى باستان ۇستاۋدان تۋىنداعان مەكتەپتەردىڭ باس اۋرۋى

سۋرەتتە: بالالار ءتۇستى بالشىقتان ادام مودەلىن جاساۋدى ۇيرەنۋدە


وي تۇرتكى

ءداستۇرلى وركەنيەت، ءوزىن قۇتقارۋ بىلىمدەرى، باجى زاڭى، ەسىرتكىگە تيىم سالۋ، ايدىس اۋرۋىنان ساقتانۋ جانە ونى ەمدەۋ سىندى ساۋاتتىق بىلىمدەر مەكتەپتەردە كەڭىنە جالپىلاسىپ كەلەدى… تولىقسىز ساناققا قاراعاندا، سوڭعى جىلدارى جۇز نەشە ءتۇرلى  قاتىستى قىزمەتتەر ىركەس – تىركەس مەكتەپتەردە سىناق رەتىندە جالپىلاستىرىلىپ «ءبارىن الدىمەن بالالاردان باستاۋ كەرەك» دەيتىن اۋقىم ەتەك العان. بەلگىلى دارەجەدەن الىپ ايتقاندا، مۇنىڭ وزىندىك ۇيلەسىمدىلىگى مەن قاجەتى بار دەسەكتە، الايدا، كەيبىر تاراۋلار تەك حۇجات جۇزىندە،  ۇران سالىپ «جوعارىنىڭ تالابىنا بەلسەنە ءۇن قوسۋ» دەيتىن اتپەن ءتۇرلى جولدار ارقىلى، ءوز قىزمەتتەرىن مەكتەپتىڭ وقىتۋ جوسپارىنا ەپتەپ ەنگىزىپ، اۋەلى مەكتەپكە مىندەت، ولشەم بەكىتىپ بەرىپ، ارالاپ تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، مەكتەپتىڭ اۋىرتپالىعىن  ونان ارى اۋىرلاتقان، مۇنان بالالاردا ابدەن بولدىرىپ، سۇلە سۇقتانعان.

كەزەكتە، مەكتەپتەردە جالپىلاستىرۋ قيمىلى بارعان سايىن ۇدەپ، كەيبىر جەرلەردە اۋەلى بەلگىلى قىزمەت نىساناسى رەتىندە ءمان بەرىلىپ وتىرعان. بۇل جونىندە:«مەكتەپ اۋلاسى راسىندا كىم كىرسە دە بولا بەرەتىن ورىن بولعانى ما؟»،«مەكتەپكە وسىنداي ولشەمدەردى كىم جاساپ بەرىپ وتىر؟»دەگەن سۇراقتى ەرىكسىز سۇراۋىمىزعا تۋرا كەلەدى.


« بالانى باستان…» قۇلىپ بىتكەننىڭ ٴبارىن اشاتىن حيكمەتتى كىلت بولعانى ما؟

اتا – انالار قاجەتتى شيكىزاتتى ەكى ەتپەي دايىنداۋ، الپەشحانا وقىتۋشىلارى گرافيكالىق سۋرەتىن سالۋ، بالدىرعاندار كىلاسىنىڭ وقۋشىلارى قولدارىنا ينە-تەبەن الىپ، «جالپى جابىلا» ءبىر تۋىندى دايىندايدى. مىنە بۇل جارىم ايلىق كەڭەس ءتىلشىسىنىڭ گۋاڭدۇڭ ولكەسىندەگى ءمالىم ءبىر الپەشحاناعا بارىپ تىلشلىك ىستەگەندە، كوزى شالعان ءجايىت. الپەشحانا وقۋ الدىنداعى بالالارعا كەستەشىلىك ساباعىن ورنالاستىرىپ،  بالالاردىڭ 3 جاستان باستاپ كەستە تىگىۋدى  ۇيرەنۋىن ەتەك الدىرىپ، وقىتۋشىلارعا تۇگەل كەستەشىلىكتىڭ قىر – سىرىنا قانۋدى تالاپ ەتكەن.

فۋجيان ولكەلىك وقۋ – اعارتۋ مەڭگەرمەسى 2018- جىلى حۇجات شىعارىپ، وكپە، جۇرەكتى ارەكەتتەندىرۋ، شۇعىل قۇتقارۋ، ءوزىن- ءوزى قۇتقارۋدىڭ تەحنيكالىق ساۋاتىن باستاۋىش مەكتەپ وقۋ – وقىتۋ جوسپارىنا ەنگىزگەن. جارىم ايلىق كەڭەس ءتىلشىسى وسى حۇجاتتان، بۇل جوبادا، ورتالاۋدىڭ بالالارى وكپە، جۇرەكتى ارەكەتتەندىرۋ ونەرىن يگەرىپ قالماي، باستاۋىش مەكتەپ وقۋشىلارى دا وكپە، جۇرەكتى ارەكەتتەندىرۋ بارىسىن ۇعىنۋ كەرەكتىگى تالاپ ەتىلگەنىن بايقايدى. ءىشىنارا ولكەلەردە، ءتىپتى  120 شۇعىل قۇتقارۋ ورتالىعىنىڭ مەيىربيكەلەرى الپەشحانالارعا بارىپ، ناق مايداندا بوگدە زاتتىڭ  تىنىس جولىنا كەدەرگى بولۋىنان تىنىس تارايۋدى شۇعىل قۇتقارۋ ءادىسىن، وكپە، جۇرەكتى قۇرالاقان ارەكەتتەندىرۋ قيمىلدارىن ورىستەتكەن.

وقۋ –اعارتۋ قايراتكەرلەرى:«كەيبىر قيمىلداردىڭ مەكتەپ اۋلاسىنا ەنگەنى اۋاداي قاجەت » – دەپ قاراعان.  گۋاڭجوۋ جۇڭحۋاڭ شەتەل ءتىلى باستاۋىش مەكتەبىنىڭ ورىنباسار باستىعى لي چۇن: وقۋ- وقىتۋ فۋنكتسياسى وتە ماڭىزدى، ياعني«ءبىلىم ۇرىعىن ەرتە سەپكەن وڭ»،  مۇندا بالادا ارمان تۋرالى تۇسىنىك ەرتە قالىپتاساتىن بولادى» – دەيدى. 

ال قازىر ءارقايسى تاراۋلار وقۋ – وقىتۋعا ءتۇرلى تالاپتار قويا باستادى. مىسالى، ورتانى قورعاۋ تانىمىن كۇشەيتۋ، دارىگەرىلىك عىلىمنان ساۋاتىن اشۋ، ءوزىن –ءوزى قۇتقارۋ بىلىمدەرىن ۇيرەنۋ قاتارلىلاردى قامتيدى. بۇل وبيەكتيۆ جاقتان ۇكىمەت پەن حالىقتىڭ وقۋ –اعارتۋ ىستەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى  جونىندەگى تانىمىنىڭ جوعارىلاعانىن بايقاتادى.

الايدا، باسى ارتىق  قيمىلداردىڭ مەكتەپ اۋلاسىندا ەتەك الۋى، مەكتەپتەرگە باس اۋرۋ بولعان. 

جياڭسۋ ولكەسىندەگى وقۋ – اعارتۋ قىزمەتكەرى گۋ جىگاڭ جارىم ايلىق كەڭەس تىلشىسنە قولىنداعى اقىلعا قونىمسىز وبيەكتىلەردى ءبىر – بىرلەپ كورسەتە وتىرىپ:  ءۇي جانۋارلارىن اسىراۋ بىلىمدەرىن جالپىلاستىرۋ جانە ارالاپ ٴجۇرىپ ۇگىتتەۋ، سابان – توپان ورتەۋگە تيىم سالۋ جەلىلەس قيمىلى، فينانىس الدامشىلىعى تۋرالى زەيىن سىناۋ جارىسى دەيسىز بە ءبارى بار…ءارقايسى تاراۋلار تۇگەلدەي ءوز قىزمەتتەرىن ورىستەتۋ كەرەك، ءبارىنىڭ قولىندا تياناقتانۋدى كۇتىپ تۇرعان حۇجات بار، جۇمساعانعا مەكتەپ جاقسى، بالا ءتىل الادى، سونىمەن« ءبارىن بالادان باستاۋ كەرەك» دەيتىن يدەيا، بۇل كۇندەرى بارلىق قۇلىپقا تۇسەتىن ٴبىر بۋدا حيكمەتتى كىلت بولىپ قالدى – دەيدى. 

– ەكىنىڭ بىرىندە ءارقايسى تاراۋلاردىڭ، انا نىساندى وقۋلىققا، مىنا ءتۇردى ساباقحاناعا ەنگىزەسىڭ  دەيتىن «جوبا -جوسپارىن» اتقارۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز،- دەيدى وقۋ –اعارتۋ مينيستىرلىگى وقۋلىق مەكەمەسىنىڭ قاتىستى جاۋاپتىسى.

2000- جىلدان 2016- جىلعا دەيىن، وقۋ – اعارتۋ مينيستىرلىگىنىڭ ساناعىنان، ءارقايسى قاتىستى تاراۋلار حۇجات شىعارىپ نەمەسە ارناۋلى تاربيە جۇرگىزۋدى ايقىن تالاپ ەتكەن ءتۇرىنىڭ وزىنەن 100 دەن استامىن كورۋگە بولادى. حاڭجوۋداعى ءمالىم رايون وقۋ – اعارتۋ مەكەمەسىنىڭ تولىقسىز ساناعىندا كورسەتىلۋىنشە، 3 جىلدان بەرى تاپسىرىپ العان ءتۇرلى وقۋ – اعارتۋمەن قاتىسسىز ۋاقىتتىق مىندەتىنىڭ ءوزى 188  بولعان.

 ٴبارىنىڭ بالالاردى «جەتەككە العىسى» كەلەدى


جۇرتتىڭ ءبارى  قىزمەتتىڭ باعىتىن مەكتەپكە بۇرىپ، بالالاردى جەتەككە الماق بولسا، ءتۇرلى ماسەلەلەرگە ءدۇپ كەلەرى تۇرعان ءسوز. كەيبىر قيمىلداردىڭ مەكتەپ اۋلاسىنا قادام قويۋى، ونىسىزدا باس اۋىرتىپ وتىرعان قاتىستى وقۋلىقتىڭ كەمشىلدىگى، وقىتۋشى جەتىسپەۋ، وقۋ ساعاتى تاپشى بولۋ ماسەلەلەرىن اۋىرلاتىپ، مىندەتتىڭ اۋىرلىعى مەن ٴتارتىپتىڭ «قاتاڭدىعى» جىعىلعاننىڭ ۇستىنە جۇدىرىق  بولىپ جاتقانداي. بۇل ماسەلە تۋرالى جياڭسۋ، گۋاڭدۇڭ، بەيجيڭ قاتارلى قالالاردىڭ قۋ –اعارتۋ قىزمەتكەرلەرى، مەكتەپتىڭ تەك باستى ىشكە الىپ، ماقۇلباي بولۋعا ءماجبۇر بولعانى ءجايلى  كەيىستىك بىلدىرگەن. 


ـــــــــــ وقىتۋشىلار جەتىسپەي، تابانىمىزدان تاۋسىلدىق

جياڭسۋدىڭ ياڭجوۋ قالاسىنداعى ءبىر باستاۋىش مەكتەپ باستىعى: « بۇرىن ءداستۇرلى مادەنيەت ساباعىن جولعا قويۋ  باس قاتىراتىن جۇمىس بولاتىن، ارناۋلى وقۋلىق جانە ساباق پروگرامماسى بولماعان سوڭ، وقىتۋشىلار « ەپتەپ- سەپتەپ» ساباق وتەتىن، كەيدە اۋەلى حالىقتىتق ونەرپازداردى ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىر جولى جول شەتىندە جايما جايىپ وتىرعان قامىس توقۋشى قارتتى كەزدەستىرىپ، قاريانى مەكتەپكە ەرتىپ اكەلىپ ءبىر ساعات ساباق وتكىزدىم»- دەيدى.

گۋاڭجوۋ قالاسى يۋەشيۋ رايونىنداعى ءبىر باستاۋىش مەكتەپتىڭ باستىعى جارىم ايلىق كەڭەس تىلشىسىنە: «بەيزاتتىق مادەني مۇرانىڭ مەكتەپتەرگە ەنگەنى بالالاردىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتتى ۇعىنۋىنا پايدالى دەسەك تە، شىنىن قۋعاندا قينالاتىنى وقىتۋشىلار» – دەپ باس شايقادى.

ۇعىسۋعا قاراعاندا، گۋاڭدۇڭدا مەملەكەت دارەجەلى بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردىڭ ۋاكىلدىك نىسان تىزىمدىگىندە 147 ءتۇرى بار، مەملەكەت دارەجەلى مادەني مۇراعا ۋاكىلدىك ەتۋشى  84 ادام. بىلاي ايتقاندا « ءبىر بەيزاتتىق مادەني مۇراعا ۋاكىلدىك ەتەتىن  مەملەكەت دارەجەلى مۇراگەر ءبىر ادامعا دا جەتپەيدى، ونىسىزدا بەيزاتتىق مۇرانى زەرتتەۋشىلەردىڭ ازدىعى، وعان كەتەتىن زەيىن قۋات، قايدان عانا مەكتەپ اۋلاسىنا ەنىپ ۇلگىرسىن.


ــــــــ سىرتى ءبۇتىن، ءىشى ءتۇتىن قۇر فورما


گۋاڭجوۋ قالاسى حۋاڭپۋ رايونىنداعى ءمالىم ءبىر باستاۋىش مەكتەپ كۇزدە وقۋ باستاعالى بەرى، «جالپىلاستىرۋ اپتالىعىن» وقىتۋ جوسپارىنا ەنگىزگەن. بۇكىل ەل كولەمىندە ارناعا تۇسىرىلگەن ورتاق ءتىلدى جالپىلاستىرۋ، نەگىزگى زاڭ مەن مەملەكەت بويىنشا ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل – جازۋ زاڭىندا ايقىن بەلگىلەگەن، مەكتەپتەردىڭ ارناعا تۇسىرىلگەن  ورتاق ءتىلدى جالپىلاستىرىپ، ارناعا تۇسكەن ءتىل –جازۋدى قولدانۋى ابدەن ورىندى. الايدا، « جالپىلاستىرۋ اپتالىعى» قاراماققا اسا دابىرالى الىپ بارىلعانداي بولعانىمەن، ءىس جۇزىندە مەكتەپ قاقپاسىنا، كىلاستارعا جازبا ۇران شاپتاۋدان ارىعا بارعان جوق.

وسى مەكتەپتىڭ باستىعى: «ءىرى قالالارداعى ورتا باستاۋىش مەكتەپتەر دە ورتاق ءتىلدى جالپىلاستىرۋ قىزمەت ءونىمى اناعۇرلىم كورنەكتى، اۋەلى بالاعا جەرلىك اكسەنىتتە سويلەتۋدىڭ ءوزى قيىن، «جالپىلاستىرۋ اپتالىعى» قيمىلىن ورىستەتۋ قاجەتسىز. الايدا ءسوزسىز ورىنداۋىمىز كەرەك، مەكتەبىمىز  بار بولعانى كوزگە تۇسەتىن جەرلەرگە ءبىر قىدىرۋ جازبا ۇراندار جاپسىرىپ قويدىق، سىرتى ءبۇتىن، ءىشى ءتۇتىن قۇر فورما »- دەيدى.

ءمالىم باستاۋىش مەكتەپتىڭ ينفورماتسياعا جاۋاپتى وقىتۋشىسى جارىم ايلىق كەڭەس تىلشىسىنە:« مەكتەبىمىزدىڭ جوسپارداعى مىندەتتەرىنىڭ باسىم كوپ ءبولىمى ءارقايسى تاراۋلاردىڭ مەكتەپكە تۇسىرگەن مىندەتى. كەيبىرەۋلەرى تەك  سۋرەت، كەسكىن سىندى ەستەلىكتەر الىپ قورتىندى جازۋ »- دەيدى.


ــــــــــ تاپسىرمانى ۇيگە تاسۋعا تۋرا كەلدى


جارىم ايلىق كەڭەس ءتىلشىسىنىڭ تەكسەرۋىپ باقىلاۋىنا قاراعاندا، سوڭعى جىلداردان بەرى، بالالاردىڭ ساباقتان سىرتقى ءبىرسىپىرا تاپسىرماسى كەيبىر تاراۋلاردىڭ قىزمەتىن تياناقتاندىرۋدىڭ قاجەتى ءۇشىن بولعان، بۇل اتا- انانى، وقىتۋشى جانە وقۋشىلاردى  ءماز ەتىپ تۇرعان جوق ەكەن. 

حاڭجوۋلىق وقىتۋشى : «مۇعالىمدار تاپسىرمانى ءوندىرۋشى ەمەس، تەك جۇك تاسۋشى! كوپتەگەن مىندەتتەردى مۇعالىمدار تاپىسرمايدى، بۇل مەكتەپ پەن وقۋ –اعارتۋ تاراۋلارىنىڭ ويى، ونىڭ ۇستىنە ءاردارەجەلى تاراۋلار قىزمەتىن تۇگەل بالالاردان  باستاعىسى كەلەدى، ايتەۋ ءبارى مەكتەپكە لاپ قويىپ، بالالاردىڭ قولىنان جەتەكتەۋگە اۋەس»- دەدى كەيىستى سىڭاي تانىتىپ.

وقۋ – اعارتۋ ماماندارى:« قازىر  قوعامدىق ماسەلە ءجايلى ءسوز قوزعار بولساڭىز، مۇنىڭ ءتۇپ تامىرى وقۋ –اعارتۋ دا جاتىر، وقۋ – اعارتۋدىڭ بۇل جاقتاعى جەڭىلىسى، اينالىپ كەلىپ بالا تاربيەسىنە تىرەلەدى. مۇنداي لوگيكالىق جاعدايدا، ءارقانداي ماسەلە وقۋ – اعارتۋعا باعىتتالادى، اسىرەسە، بالا تاربيەسى. قوعام دەرت – دەربەزگە شالدىققاندا،  جالپى جابىلا كەلىپ وقۋ – اعارتۋعا ۆاكسينا قويۋدى قۋاتتايدى. كورەر كوزگە وقۋ –اعارتۋ زاڭدىلىعىنا قۇرمەت ەتپەگەندەي كورىنگەنىمنەن، بۇل ءبىرءتۇرلى سۇيەككە سىڭگەن بويكۇيەزدىك»- دەپ قارايدى.


وقۋ – اعارتۋ زاڭدىلىعىنا قۇرمەت ەتىپ، فورماشىلدىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابىلسا


« بالادان باستاۋ» بالكىم ەشقانداي قاتە ەمەس شىعار، ءبىراق وقۋ –اعارتۋ زاڭدىلىعىنا قايشى كەلگەن قيمىلداردى مەكتەپ اۋلاسىنا سۇيرەلەۋ، مۇلدە كەرى ناتيجەگە يە ەتەدى.

ۇعىسۋعا قاراعاندا، 2017- جىلى، وقۋ –اعارتۋ مينيستىرلىگى «جالپىلىق قيمىلدى امالياتتان وتكىزۋ ساباق جەتەكشى پروگرامماسىن»شىعارىپءارى ونى تۇرگە، وقۋ كەزەڭىنە بولە وتىرىپ، 152 ءتۇرلى قيملدىڭ نەگىزگى تاقىرىبىن ۇسىندى ءارى قيمىل نىسانىنا، مازمۇنىنا، فورماسىنا قىسقاشا تۇسىنىك جاساعان. بۇل كەيبىر مەكتەپتەردىڭ وقىتۋ جوباسىن دايىنداۋىنا قيىندىق اكەلگەن.

شىنىن ايتقاندا،ءارقايسى اكىمشىلىك تاراۋلار قىزمەتى مەكتەپ اۋلاسىنا بەتتەگەنىمەن كەيبىرى مۇلدە ۇيلەسىمسىز، تەك ءوزىنىڭ اكىمشىلىك ۇقىق كولەمىن شارتسىز كەڭەيتۋ بولماق. 

21 –عاسىرداعى وقۋ –اعارتۋدى زەرتتەۋ مەكەمەسىنىڭ ورىنباسار باستىعى شيۇڭ بيڭچي بىلاي دەپ قارايدى:« ۇكىمەت فۋنكىتسياسىندا بۇرىلىس جاساۋ جانە بيلىكتى ىقشامداۋدى جەدەلەتىپ، ۇكىمەت، مەكتەپ جانە قوعامنىڭ بايلانىسىن رەتكە سالۋدى ونان ارى ىلگەرلەتىپ، ءبىلىم بەرۋ « باسقارۋ، اشۋ، باعالاۋدى ايىرۋ» رەفورماسىن جىلدامداتۋ ءتيىس.  ۇكىمەت باسقارۋشى، مەكتەپ بالاعا ءبىلىم بەرۋشى، مەكتەپتىڭ وقىتۋ ونىمدىلىگىن قوعام باعالاۋى كەرەك».

سونىمەن قاتار، مەكتەپتەردىڭ ۇقساماعان تاسىلدەردى قولدانۋىنا جول بەرۋ، جەتىستىك كورسەتكىشىن ازايتۋ،ءبارىن ءبىر شىبىقپەن ايداماۋ.

نانجيڭدەگى فۋزىمياۋ باستاۋىش مەكتەبىنىڭ پارتيا باس ياچەيكا شۋجيى گاۋ شيالي: «ءداستورلى تەاتردى  مەكتەپ اۋلاسىنا ەنگىزۋدىڭ ماقساتى، استە بالانىڭ ءبارىن ءانشى ەتىپ تاربيەلەۋ دەگەندىك ەمەس، قايتا ءداستۇرلى مادەنيەتكە مۇراگەرلىك ەتۋ. وسى ماقساتتى ارقاۋ ەتە وتىرىپ، ءارقايسى مەكتەپتەردىڭ ءوز الدىنا ۇقساماعان تاسىلدەر قولدانۋىنا جول بەرۋ كەرەك»- دەيدى.

 استانا پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى وقۋ –اعارتۋ تەحنيكاسى فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى فاڭ حايگۋاڭ:«تۇتاس قوعامدىق جالپىلاستىرۋدى دارەجەگە ءبولۋى كەرەك، كەيبىر ۇگىتتەۋ جانە جەتەكتەۋدى وتباسى، الەۋمەتتىك اۋماقتارعا سۇيەنە وتىرىپ  بالانىڭ ساناسىنا سىڭىرۋگە بولادى، قاجەتسىز قايتالانۋدى قويعان ابزال»- دەگەن ۇسنىس ايتادى.

حانزۋشادان اۋدارعان: ماحاببات قۇدايبەرگەن قىزى

اۋدارعان: قۋاندىق كوبەن ۇلى (تورابىمىزدىڭ ۇسىنىس ەتىلگەن ءتىلشىسى)

监制:吴新日

审稿:努丽霞提

翻译:玛哈巴特.胡达别尔根

编辑:达吾力

www.kazakcnr.com